AFETLERE KARŞI DİRENÇLİ KENTLERİ OLUŞTURMADA ETKİLİ BİR ARAÇ: KENTSEL DÖNÜŞÜM

Afetler karşında dirençli toplumsal yapıların oluşturulmasında etkin afet yönetim sistemlerinin varlığı, kurumsal, yasal, teknolojik afet altyapısının oluşturulması, dayanıklı inşaatlar, uygun kentsel tasarım planlarının yanında, sosyal yapının da afetler karşısında eğitimli, bilinçli, hazırlıklı olması önemlidir. Bu faktörler arasında kentsel dönüşüm son yıllarda önem kazanan araçlardan biri olarak görülmektedir. Afetler nedeniyle kentsel dönüşüm, ya afetin ardından meydana gelen yıkımı ortadan kaldırmak veya afet olmadan önce riskleri azaltmak amacıyla yapılmaktadır. Dünyada, afetlerle alakalı küresel gündemde Yeni Kentsel Gündem^[1], BM’nin Şehirleri Dayanıklı Hale Getirme (Making Cities Resilient-MCR) Kampanyası, Sendai Çerçevesinde de afet risklerinin azaltılmasına yönelik plan ve stratejiye sahip ülke sayısının artması hedeflenmektedir.

Türkiye’de nüfusun %70’i fay hatları üzerindeki şehirlerde yaşamaktadır. Yüz yılda 130 binin üzerinde kişi afetlerde yaşamını yitirmiştir. Üç ana fay hattı üzerindeki şehirlerde 6 milyon bölüm risklidir. Türkiye’de de kentsel dönüşüm, 1999 Marmara ve Düzce Depremlerinin ardından İstanbul başta olmak üzere afetler karşısında da riski yüksek kentlerde gecekondu alanlarında uygulanmaya başlamıştır. Uygulamaların yasal zeminini ise 5393 sayılı Belediye Kanunu (m.73), 5216 Büyükşehir Belediye Kanunu (m. 1 ve 7), 5302 sayılı kanunlar ile 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun (2012) oluşturmuştur.  

Kanunun yürürlüğe girmesinden günümüze kadar 3,3 milyon konut kentsel dönüşüm kapsamında ele alınmıştır. Bunların yanında afet yönetimine dair strateji TAMP (2014), İRAP, Türkiye Mekânsal Strateji Planı (2021), Türkiye Afet Risk Azaltma Planında (2022-2030) da yerel yönetimlerin afet risklerini azaltmaya dair görevleri tanımlanmıştır. Kalkınma planlarında da kentsel dönüşüm konusu son dönemlerde yer almaya başlamıştır.

Kentsel dönüşüm uygulamalarında sorumlu temel aktörler şunlardır: Cumhurbaşkanlığı; acil müdahale gerektiren durumlarda riskli alan ilan etme yetkisi vardır; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (ÇŞİDB); kentsel dönüşüm planlarını yapma, onaylama ve belli durumlarda resen hareket ederek kentsel dönüşüm rezerv alanı belirleme yetkileri ve görevleri vardır. Bakanlığa bağlı olarak Altyapı ve Kentsel Dönüşüm Hizmetleri Genel Müdürlüğü mevcutken 2023 Ekim ayı içinde Kentsel Dönüşüm Başkanlığı kurulmuştur.. TOKİ[2] ve yerel yönetimler de kentsel dönüşümde önemli aktörlerdir.

Türkiye’de belediyeler öncülüğünde, afet risklerini azaltma amacıyla hayata geçirilen bazı kentsel dönüşüm uyulmalarına İstanbul’da Zeytinburnu Kentsel Yenileme Pilot Projesi (2003-2005); Bayrampaşa Kentsel Yenileme Projesi, İzmir’de Ballıkuyu, Kadifekale ve Yeşildere Projeleri örnek olarak verilebilir.

6 Şubat 2023’te yaşanan ve 11 ili etkileyen depremlerin ardından ise kentsel dönüşüm konusu farklı bir boyutta ilerlemeye devam etmektedir. Bu kapsamdaki çalışmaları deprem bölgesinde yapılanlar, İstanbul özelinde ve Türkiye genelinde yapılanlar olarak incelemek mümkündür. Deprem bölgesinde ÇŞİDB 11 ilde 11 ayrı master plan çerçevesinde, “Yerinde Dönüşüm Projesi”^[3] ile yeniden inşa süreci sürdürülmektedir. Bakanlıkça bölgede yaklaşık 850 bin bağımsız birim yapılması planlanmaktadır. Proje ^[4] kapsamında vatandaşa 15 bin lira taşıma desteği, ev sahiplerine 5 bin, kiracılara 3 bin lira kira desteği sağlamaktadır. Bölgede, brüt 100 metrekare konutlar için 500 bin lira hibe, 500 bin lira kredi; 100 metrekareden büyük konutlar için 700 bin lira kredi, 150 metrekareden de büyük konutlarda 800 bin liraya kadar kredi verilmesi planlanmıştır. İş yerleri için de 250 bin lira hibe ve 250 bin liradan başlamak üzere 500 bin liraya kadar kredi verilecektir. Kredinin ödemesi, iki senesi ödemesiz, on sene sıfır faizli olacaktır.

Ulusal ölçekte, depremler sonrasında risk azaltımına dair yapılan çalışmalar Ulusal farklı disiplinlerden bilim adamlarını bir araya getiren Risk Kalkanı Projesi, Deprem ve Kentsel Dönüşüm Şurasının yapılması, Kentsel Dönüşüm Başkanlığının kurulması ve 6306 sayılı kanunda yapılan önemli revizyonlar olarak sayılabilir. 16.10.2023’te ÇŞİDB çatısı altında kurulan Kentsel Dönüşüm Başkanlığı[5] 3 genel müdürlükten oluşmaktadır: Kentsel Dönüşüm Genel Müdürlüğü (Marmara dışındaki kentsel dönüşüm süreçlerini kontrol edecektir), Marmara Kentsel Dönüşüm Müdürlüğü, Taşınmaz ve Kaynak Geliştirme Genel Müdürlüğü. Depremlerin ardından 6306 sayılı Kanunda yapılan revizyonlarla deprem bölgesinde hasar tespit raporlarıyla alakalı iptal davalarına yeni usuller getirilerek sürecin hızlandırılması amaçlanmıştır. Kanunla, kentsel dönüşümde dış finansman imkanlarının kullanılması düzenlemiş, Kentsel Dönüşüm Başkanlığı özel bütçeli olarak teşkilatlandırılmış, “rezerv yapı alanı” sadece “yeni yerleşim alanı” olması, meskun mahal dışında olmasının dışına çıkılarak yeniden tanımlanmış ve yerleşim yerleri içinde yer alan parsellerin de rezerv yapı alanı olarak belirlenebilmesinin önü açılmıştır. Önceden Bakanlığa ait olan riskli yapı tespiti ve Hazine taşınmazlarının değerlendirilmesi, riskli alanlarda imar ve yapılaşma haklarının kısıtlanması, elektrik, doğalgaz ve su gibi hizmetlerin durdurulması konularında Kentsel Dönüşüm Başkanlığı yetkilendirilmiştir. Riskli yapı tespitinde mülki idare emriyle kolluk gücünün kullanılmasına imkan sağlanmış; riskli yapı tespitine ilişkin tutanağın riskli yapıya asılması, maliklere e-devlet üzerinden bildirilmesi ve muhtarlıklarda 15 gün ilan edilmesi hükmü getirilmiştir. İstanbul’da dönüşümü hızlandırmak için başlatılan “Yarısı Bizden” kampanyasının uygulanabilmesi için hak sahiplerine yapım için mali yardım yapılabilmesine yönelik düzenleme yapılmıştır. Riskli yapıların yıktırılması için maliklere tek seferde 90 günden fazla olmamak üzere süre verilmiştir. Kentsel dönüşümde, yapı ruhsatı alınması da dahil olmak üzere tüm iş ve işlemler, hisseleri oranında maliklerin salt çoğunluğu ile aldığı karara istinaden yapılabilecektir.

İstanbul Özelinde hayata geçirilen en önemli çalışma, “Dönüşümde Yarısı Bizden Kampanyası’dır”. Bu kampanya ile 200 bin konutun dönüştürülmesi amaçlanmıştır. Riskli olduğu tespit edilen binalardan üçte iki çoğunun sağlanması ile kentsel dönüşüm süreci başlatılacaktır. 10.500 lira taşınma yardımı 5250 lira kira yardımı verilecektir. Yapılacak olan 2+1 konutların maliyeti bir buçuk milyon lira 3+1 konutların maliyeti 1 milyon 800 bin lira olarak belirlenmiştir. Bu miktarın yarısı devlet tarafından karşılanmaktadır. 23.2.2024 tarihli “İstanbul İlinde Yürütülecek Kentsel Dönüşüm Uygulamaları Kapsamında Yapım için Yardım Verilmesine Dair Karar”la[6], İstanbul’da uygulanan kentsel dönüşüm projelerinde yapım için yardım verilmesine dair esaslar düzenlenmiştir.

Sonuç itibariyle, 1999 depremleri sonrasında uygulama gündemine giren kentsel dönüşüm, özellikle 6 Şubat depremlerinin ardından afet risklerini azaltmada etkili bir araç olarak uygulama alanını genişletmiştir. Ancak uygulamalar önünde bazı engeller de söz konusudur. Bunların başında kentsel dönüşüm maliyetlerinin desteklere rağmen yüksek olması, her belediyenin kapasitesinin aynı olmaması, özel sektörün rantı yüksek alanları tercih etmesi gelmektedir. Bu engellerin aşılması için her kentte, muhtemel tüm afet türleri için kent planlamanın her aşamasında afet risklerinin göz önünde tutulmalı, afet risklerinin azaltılmasında uluslararası ve yerel yönetimler arası iş birlikleri artırılmalı, afet bilinci ve gönüllülük, hazırlık faaliyetleri yaygınlaştırılmalı, kentsel dönüşümü bireysel, yerel yönetimler ve özel sektör bazında teşvik edici ilave düzenlemeler yapılmalıdır.

[1] UNDRR, POLICY BRIEF-URBAN DISASTER RESILIENCE, 2023

https://www.undrr.org/media/87481/download?startDownload=true (29.10.2023)

[2] https://www.toki.gov.tr/kentsel-yenileme

[3] https://181.csb.gov.tr/yerinde-donusumun-detaylari-haber-283544

[4] https://181.csb.gov.tr/yerinde-donusumun-detaylari-haber-283544

[5] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/02/20240206-1.htm

[6] https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/02/20240223-7.pdf